بیماری دیابت که به
درستی "مادر بیماری ها" لقب دارد هیچ بافت و ارگانی را در بدن قربانی
خودسالم نمی گذارد.
یکی از این اعضاء پای
بیماران است که متاسفانه در کمتر کسی از این مبتلایان در امان می ما ند.
پای بیماران دیابتیک
به 4 دلیل در معرض خطر زخم شدن و گانگرن و قطع شدن قرار می گیرد.
¡ زنگ خبر و خطرش کار
نمی کند.(بی حسی-کم حسی –بد حسی پارا در
گیر می کند)-
به عبارتی گویا تر، پا مرض "
بیدردی" می گیرد
¡ رگ های خونی تنگ شده
و خون کم می رسد
¡ سوخت وساز در داخل
سلول ها خوب صورت نمی گیرد
¡ بیمار نمی داند موضوع
چقدر اهمیت دارد
از این رو با اجازه "بابا طاهر" می توان رکورد زیر را در
دیابتیک فوت به ثبت رساند و به خاطر سپرد که:
خداوندا چهار درد آمد به یکبار
غم"جهل"وغم"حس"و"رگ"
و "کار“
غم حس و رگ و کار چاره سازوم
امان از جهل –امان از جهل بیمار
در این عرصه چه کسی وظیفه خودرا به خوبی انجام نمیدهد؟ قصور چه کسی و
یا کدام گروهی باعث این درد های چهار گانه به خصوص نا آگاهی بیمار شده است.؟
¡ بیمار؟ - پزشک؟ - خانواده؟
¡ وزارت بهداشت و درمان
و دانشگاه های علوم پزشکی ؟- دولت ؟ - مجلس
؟- قوه قضائیه؟
پاسخ این سوال را می توان از
"همه" تا.......
"هیچکدام" متغیر دانست . زیرا طرف پیمان خداوند در آگاهی بخشی واداره
امورات "دانایان" هستند. بله، ما که ادعای دانستن می کنیم مقصریم.
هرکه در این میکده هشیار تر بر قدح ریخته گنهکار تر...و..
هرکه در این وادی مفسر تر است بر سر نادانی مقصر تر است
چرا در میان این همه تحصیلکرده ها و نخبگان و دست اندر کاران عرصه
بهداشت و درمان فقط تعداد و گروه اندکی تلاش و کار شبانه روزیشان وقف بر گزاری
کلاس و کنگره و کارگروه و آموزش و بالاخره آگاهی بخشی همنوعان خود می شود و بقیه
در این میدان و فضا با خیالی راحت و فیزیکی آرام فارغ از هرگونه دغدغه مفاد "پیمان
الهی" حول ایده "خویشتن پردازی" روز گار سپری می کنند؟ باید
بپذیریم به دلایل غیر قابل انکار عقلی-علمی-دینی مسئولیت هر گونه نارسائی در یک اجتماع در درجه
اول به عهده عالمان و آگاهان آن جامعه است .
حال چه باید کرد؟ بدیهی است که آنچه در اولویت کامل است بهداشت و
پیشگیری است چرا که "درمان" به بهترین شکل ممکن، باز هم ازجنس و خانواده
"درماندگی" است.
هر عمل" شر" است در درمان تن لیک "شرتر" علت عصیان تن
هان نپندار خیر در درمانگری است دفع شرتر با شرور دیگری است
پس چنان کن تا به نفع مبتلا انتخاب شر بیارزد بر بلا
خیر خواهی در نهاد اندیشه کن علم طب پیشگیری پیشه کن
بنا بر این باید :
¡ پیشگیری کنیم تا
بیماری دیابت به سراغ کسی نیاید
¡ پیشگیری کنیم که پای
بیمار دیابتیک زخم نشود
پیشگیری و درمان کنیم تا زخم دیابتیک منجر به قطع عضو نشود
آیا واقعآ دیابت قابل پیشگیری است؟ آیا زخم پای دیابتیک واقعآ قابل
پیشگیری است؟
آیا زخم پای دیابتیک واقعآ قابل درمان است؟ آیا واقعآ می توان از قطع
اندام زخم دیابتیک پا پیشگیری کرد؟
برای پاسخ به سوالات فوق باید به این سوال اساسی پاسخ بدهیم که اصولآ
چرا بیمار می شویم؟ عوامل بیماری زا که تا کنون شناخته شدند کدامند؟
به طور کلی میتوان گفت از منظر "اتیولژیک پاتولژی" عوامل
بیماری زا از پنج گروه زیر خارج نیستند:
¡ 1-کم خونرسانی
¡ 2-مسمومیت ها
¡ 3-ضربه ها ی فیزیکی و
روحی
¡ 4-نرسیدن مواد ضروری
به بدن
¡ 5-حمله میکروب ها،
قارچ ها و ویروس ها
عامل "ژنتیکی و زمینه فامیلی" در لیست قرار ندارد چرا که
خود معلول یک یا چند عامل 5 گانه بالائی
است که در شخص حاضر ویا در نسل های قبلی
ایجاد شده و در اشخاص و نسل های بعدی تسری می یابد.
هرکدام از عوامل فوق می تواند بیماری زائی عامل یا عوامل دیگر را
زمینه سازی و یا تشدید کند.
و هم چنین هر کدام از عوامل 5 گانه
یادشده بالا به دو دسته حاد و مزمن قابل تقسیم بندی هستند.نوع حاد به دلیل
وسعت ایجاد ضایعه در مدت کوتاه و علائم بالینی واضح معمولآ از نظر دور نمانده و به
خوبی برای همگان شناخته شده است و درمان آن نیز مشکل نیست. ولی نوع مزمن عوامل 5
گانه مورد بحث قرین مشکلات پیچیده و عوارض دراز مدت و مزمن بی شماری بوده و به
همین دلیل جا دارد آگاهان و دست اندر کاران بهداشت و سلامت، در هشدار دهی و هشیار
سازی جامعه و تعقیب این قبیل امراض و عوارض جدآ فعال باشند.
با توجه به این که 5 عامل پیشگفت همگی ازعوامل و فاکتور های خارج
بدنی(exogenic
factor ) محسوب می شوند بنا بر
این همگی بالقوه قابل پیشگیری هستند.
به دلیل اهمیت و فراونی ضایعات و عوارض 2 عامل، ایسکمی و مسمومیت های
مزمن، در بیماری زائی نسل کنونی بشر مختصرآ در حد فضای عنوان مقاله به این دو عامل
پرداخته می شود.
1-کم خونرسانی :
کلیه بافت های بدن احتیاج به خونگیری کافی جهت سالم ماندن، انجام کار
و ادامه حیات دارند.این خونرسانی به برکت کار و فعالیت عضلات ارادی بدن محقق می
گردد.یعنی تحرکات فیزیکی و ورزش کردن باعث خونرسانی کامل (سیر خونی) تمامی بافت ها
می شود.به طوریکه خونگیری خود عضله قلب در گرو فعالیت عضلات ارادی بدن است.در حین
یک ورزش هوازی مثل دویدن یا شنا کردن راندمان قلب آنقدر افزایش می یابد که
خونرسانی به عضلات و سایر ارگان ها و بافت های بدن(از جمله لوزالمعده) تا دوازده
برابر حالت استراحت افزایش می یابد. پس ایسکمی
و یا کم خونرسانی به کلیه بافت های بدن باید با ورزش و تحرکات کافی بر طرف گردد.
بنا بر این عامل بیماری زائی کم خونرسانی توسط خود شخص قابل پیشگیری است.
2-مسمومیت:
بافت ها و سلول های بدن نباید با هیچ ماده غیر طبیعی(کمی - کیفی) ، مواجهه شوند.
در تعریف سم میدانیم ، هر ماده ای که خارج از اندازه طبیعی در بدن
حضور یابد سم تلقی می شود.این ماده می تواند سم شناخته شده ای مثل سیانور بوده، و
یا ماده حیات بخشی مثل آب باشد.
در هر صورت تمامی مواد موجود در طبیعت به اندازه های متفاوتی در بدن
انسان ها بر حسب جغرا فیای اکولژیک محیط
زندگی، وجود دارد ولی این میزان نباید از حد کمی و یا کیفی طبیعی خارج شود.با
توجه به گستردگی مواد بیماری زا در دنیای صنعتی امروز، پیشگیری از این عامل نیز به همان میزان گستردگی
خود، بر نامه ریزی و همت عالی، در سطوح
مختلف، از فردی و خانوادگی، تا تمهیدات اجتماعی و ملی و جهانی را می طلبد.
مصرف سموم آفات نباتی ، فضولات و پسآب های کارخانه ها ، آلودگی های
هوا،ناهنجاری های تغذیه ای و تغییرات ذائقه ها به سمت مصرف غذا های پروسس شده
ماشینی و غیر طبیعی ، بیشترین سهم بیماری زائی را تحت عنوان عامل "مسمومیت"
دارا می باشند.
بیان و توضیح 3 عامل دیگر لیست شده،که آن ها نیز قاببل پیشگیری هستند،
از حوصله این مقاله خارج است مضافآ به اینکه 2 عامل ایسکمی و مسمومیت نه تنها از
بقیه عوامل در بیماری زائی به مراتب شایع
ترند بلکه این 2 عامل مهمترین عوامل زمینه
ساز در اثر بخشی 3عامل بعدی تولید مرض
محسوب می شوند. بی سبب نیست که سازمان بهداشت جهانی از دو دهه قبل شعار هوای پاک ، محیط پاک ، غذای سالم و ورزش، برای همه،
را سر داده است و در راه ترقی و تعالی سلامت افراد جوامع، آرزو کرده است تا
سال 2050 نصف تمام بیمارستان های روِ کره زمین تبدیل به ورزشگاه شود.
بشر امروز حتمآ باید بداند هر چقدر از مادرخود یعنی طبیعت،سر ناساز
گاری داشته و از آن فاصله بگیرد به همان نسبت نا ساز گاری درونی(بیماری)
نصیبش می شود.انسان باید آگاه باشد که خودش همیشه عضوی و عنصری از package (بسته) بیولوژیک محیط طبیعت
خودش می باشد. هر نوع اختلال در این بسته
بیولژیک، عینآ به اختلال در پیکر خودش تبدیل می شود.
چه خوب است بخاطر بسپاریم که:
¡ سلامت
به پنج رکن بود استوار همان پنج
حرفی که رفتش بکار
¡ به
سین=سبزیجات و به لامش=لبن الف=آب و
آب پز با آبزیان
¡ میمش=مصرف
میوه جات مدام به هر روز و فصلش
که آید بکام
¡ ت=باشد
تحرک تحمل تلاش به تفریح و
ورزش به دل شاد باش
سلامت
با طبیعت همنشین است به هر چه از زمین
روید عجین است
برون
از دامن مادر مبادا هزاران آفت
جان در کمین است
.........................................................................
از پای دیابتیک چگونه نگه داری کنیم ؟ و چه مراقبت هائی برای پای
دیابتیک ضرورت دارد تا زخم دیابتیک نگیرد؟
به دلیل اختلات حسی و خونرسانی ناکافی و همچنین مشکلات متابولیسم سلولی
و نا آگاهی های بیماران دیابتیک (همان
4درد پیشگفت) پای این قبیل بیماران در معرض خطر زخم شدن ، عفونت و حتی قطع شدن
است.
وقتی مکانیسم هشداری-دفاعی اندامی مثل پای دیابتیک کار نکند وظیفه
بیمار و پزشک است که بجای وسیله دفاعی طبیعی تعطیل شده، مستقیمآ خودشان به مراقبت
بپردازند. پای بیمار دیابتیک را می توان به یک شخص نابینائی تشبیه کرد که وقتی از
او مراقبت نشود همواره ممکن است به در
ودیوار و مانع برخورد کند و مرتب آسیب ببیند. وقتی پا حس طبیعی
درد را در مقابل فشار و سرما و گرما نداشته باشد و از طرف دیگر همین پا همواره در
معرض فشار و سرما و گرما باشد چه حادثه ای برایش اتفاق خواهد افتاد؟
در افراد غیر دیابتیک با حس طبیعی پا، هر نوع فشار و کشش اعمال شده در
پا که بیش از حد توان فیزیولژیک و بیو مکانیک باشد، باعث درد شده و شخص به دنبال
همان درد واکنش نشان میدهد ودر پی رفع فشار و کشش بر می آید.
ترجمه درد به زبان پزشکی، این است که: ضایعه ای اتفاق
افتاده یا می خواهد اتفاق بیفتد.
اصولآ انسان در هر زمان و
ساعتی از شبانه روز ، در هر حالت و پوزیشنی که قرار داشته باشد قسمتی از بافت ها و
ارگان های دستگاه حرکتی بدن در حال استراحتند قسمتی دیگر تحت فشار و یا تحت کشش
قرار دارند.آن قسمت از بافت ها که تحت فشار یا کشش قرار دارند بر حسب نوع بافت و
میزان کشش یا فشار، دچار ایسکمی شده و یا آسیب ترومائی نوع اسپرین یا استرین(sprain & strain
) در آن ها شروع به ایجاد ضایعه می کند .
در حالت طبیعی که آلارم حسی مراقبتی طبیعی کار می کند ایسکمی و کشش و فشار خارج از
توان به بافت ها قبل از ایجاد ضایعه با عث درد می شود که شخص سالم به این درد
واکنش نشان داده و موقعیت و حالت قرار گیری اندام هارا عوض می کند تا بافت های
دیگری از اندام و ارگان ها تحت کشش و فشار قرار گیرند و بافت های تحت فشار قبلی
استراحت و خونگیری بکنند.این تغییر حالت و جا بجائی نه تنها در بیداری، که در خواب
هم بدون این که شخص بیدار شود صورت می گیرد.این پدیده یک مکانیسم محافظتی طبیعی است
که در اشخاص سالم وجود داشته و اجرا می شود تا بافت ها و ارگان ها صدمات ترومائی و
ایسکمی نبینند. اما در دیابتی ها بخصوص اندام تحتانی و پا که بیشتر از سایر ارگان
های دستگاه حرکتی بدن در معرض فشار و کشش و ایسکمی هست مکانیسم حفاظتی پیشگفت کار
نمی کند.بدیهی است در این صورت برای پیشگیری از زخم باید چشم و هوش و دست پزشک و
بیمار جای اختلالات حسی را پرکند و مستقیمآ مراقبت پا را به عهده بگیرند.
کار های ضروری برای پیشگیری از زخم پای دیابتیک عبارتند از:
¡ شستشوی روزانه پا با
صابون و یا محلول شستشوی بتادین و خشک کردن آن با حوله و مالیدن کرم های نرم
کننده وازلین ویا گلیسرین به پوست کف پا و
کناره های پاشنه
¡ نگاه و مشاهده تمامی
سطوح پا و انگشتان و لابلای انگشتان صبح و عصر(حد اقل روزی 2 بار)
بعضآ استفاده از آینه برای سهولت در رویت تمام نقاط کف پا و پشت پاشنه
کمک کننده است
¡ توجه به رنگ پوست پا
¡ توجه به پینه ها و
میخچه های پا
¡ توجه به هرنوع تغییر
رنگ های موضعی و بخصوص تاول ها
¡ توجه به خشکی و ترک
های پوست پا
¡ توجه به نبض شریانی
پا
¡ توجه به هرنوع تغییری
که نسبت به روز قبل ایجاد شده باشد
¡ باید هر 2 هفته یکبار
ناخن پا چیده شود
¡ پس از چیدن ناخن ،
لبه ناخن چبده شده نباید عقب تر از پوست نوک انگشت قرار گیرد
¡ ناخن را باید در یک
خط مستقیم چید نه منحنی
¡ به هیچ وجه نباید گوشه
های نا خن را چید
¡ ناخن را بهتر است پس
از استحمام که نرمتر از مواقع دیگر است چید
¡ در افراد مسن بهتر
است ناخن توسط افراد جوان خانواده چیده شود--بد چیدن ناخن باعث زخم و عفونت پای
دیابتیک می شود
¡ کبودی زیر ناخن پا
بخصوص انگشت بلند علامت وقوع زخم و عفونت است
مشخصات کفش و جوراب برای پای دیابتیک:
¡ کفش چرمی بند دار کفه
ابری نرم باشد
¡ ضخامت کفه سراسری
کمتر از یک سانتی متر نباشد
¡ ارتفاع پاشنه 2تا 3
سانتی بیشتر از ضخامت قسمت جلوئی کفش باشد
¡ طول کفش بایدازطول پشت
پاشنه تا نوک بلندترین انگشت پا، یک سانتی متر بلندتر باشد
¡ عرض کفش باید در ناحیه قاعده انگشتان نیم سانتی متر عریض تر
باشد
¡ هیچگونه درز و یا
ناصافی در داخل کفش نباید وجود داشته نباشد
¡ در حال ایستاده روی
یک پا با کفش پوشیده، هیچگونه فشاری در هیچ نقطه پا احساس نشود
¡ پس از چند ساعت
ایستادن و راه رفتن هیچگونه درد و فشاری احساس نشود
¡ - پس از چند ساعت راه
رفتن و ایستادن وقتی پا از کفش خارج شد بلا فاصله مشاهده و دقت کنیم که هیچ نقطه
ای از پا تغییر رنگ نداده باشد.
¡ دو جفت کفش باید
داشته باشیم یک هفته درمیان از هرجفت استفاده کنیم تا قارچ و باکتری در داخل کفش رشد نکند
¡ کفش را باید غروب یک
روز کاری بخریم چرا که پای انسان بر حسب قد و وزن در طول شبانه روز یک تا دو شماره
تغییر می کند.صبح ها کوچکتر و غروب ها بزرگتر است
¡ هر هفته باید داخل
کفش را بشوئیم و در معرض آفتاب مستقیم در هوای آزاد قرار دهیم تا خشک شود
¡ کفش نو را نباید بیش
از 2 ساعت مستمر پوشید
¡ کفش و صندل و دمپایی
جلو باز نباید پوشید
¡ بدون جوراب نباید کفش
پوشید
¡ به هیچ وجه پا برهنه
حتی در اطاق نباید راه رفت
¡ هیچ بوئی از داخل کفش
بجز همان موادی که در ساخت کفش بکار رفته است نباید استشمام شود
¡ پا نباید در کفش
آنقدر خلاصی داشته باشد که لق بزند
مشخصات جوراب
¡ جوراب باید نخی کرکی
و تا حدودی زخیم و کاملآ اندازه پا باشد
¡ جوراب از جنس نفت و
پلاستیک نباید باشد
¡ جوراب هیچ نقطه ای از
پارا نباید فشار دهد
¡ وقتی 12 ساعت جوراب
را مستمر به پا داشتیم پس از درآوردن نباید هیچ اثر فشاری در هیچ نقطه ای از پا
بجا بگذارد
¡ محل دوخت وگره های نخ
در کناره های جوراب نباید با انگشتان ویا
با نقاط دیگر پا حتی با حس طبیعی قابل لمس باشد
¡ وجود هرنوع درز و گره
نخ در جوراب ممکن است باعث زخم شود
¡ حد اقل 2 جفت جوراب باید داشته باشیم تا هر جفت را یک روز درمیان
پوشید
¡ روزی یک بار باید
جوراب را شست
دقت ها و مراقبت های لازم در انجام کار روزمرگی و حین استراحت:
¡ راه رفتن روی سطوح نا
هموار خطر ناک است(خطر شکستگی ها و پیچ خوردگی های بی درد بیما را تهدید می کند که
در صورت وقوع پس از مدتی به صورت دفورمیتی و تورم
پاخود را نشان می دهد)
¡ راه رفتن و پیاده روی
بیش از 2 ساعت مستمر ممنوع است
¡ ایستادن مستمر بیش از
45 دقیقه ممنوع است
¡ نشستن و آویزان کردن
پا بطور مستمر بیش از نیمساعت ممنوع است
¡ پا روی پا گذاشتن حتی
در حال استراحت ممنوع است
¡ خوابیدن و استراحت
کردن در کنار شوفاژ و بخاری آن چنان که فاصله پا تا بخاری یا شوفاژ به نزدیک تر از
یک متر برسد ممنوع است (در مورد شومینه و منقل این فاصله بیش از 5/1 متر است)
¡ خوابیدن و استراحت
کردن در کنار دیوار ویا مبل و صندلی و هر مانعی که ممکن است پا در تماس وفشار با
آن قرار گیرد ممنوع است
¡ خوابیدن و استراحت
کردن روی زمین فرش ویا حتی تشک سفت ممنوع
است
¡ خوابیدن با داروی
خواب آور و یا آرام بخش های قوی باید با مراقبت و محافظت یک همراه باشد
¡ قرار دادن پا و یا
شستشوی پا در آب با گرمای بیش از 30 درجه و کمتر از 15 درجه خطر ساز است.
¡ بهتر است تست حرارت
نسبی آب با پوست ناحیه آرنج یا پیشانی انجام شود نه با پا
¡ روزی یک بار بهتر است
استحمام صورت گیرد
¡ کیسه کشیدن و یا مالش
با اجسام زبری مثل سنگ پا روی پوست اندام تحتانی کلآ ممنوع است.پا هارا باید با
لیف نرم و صابون و یا مواد صابونی دیگری مثل بتادین شستشو(اسکراب) بشوئیم
¡ پوست زمخت و زبر و
شکننده بخصوص در ناحیه پاشنه پارا باید با مواد نرم کننده مثل وازلین یا گلیسیرین
ویا کرم های نرم کننده دیگر همواره نرم نگهداشت وگرنه ترک برداشته و خطر ساز می
شود.
¡ بینا بین و لای
انگشتان را بهتر است مواد چرب و نرم کننده نمالیم-شستشوی روزی یکبار و خشک کردن
نواحی یاد شده کافی است.
¡ اجابت مزاج بهتر است
روی لگن فرنگی انجام شود بخصوص در کسانی که یبوست دارند
بد حسی ها یا پارستزی پا ها (احساسات دروغین) همواره بیما را در معرض
خطر و عارضه قرار میدهد از این نظر لازم است تاکید شود که ، گول احساساست دروغین
را نخورند.
گول
احساس سرما در پا را نباید خورد و به آتش و گرما پناهنده شد که بسیار بسیار خطرناک
است
¡ گول احساس گرما و
داغی را نیز نباید خورد و به یخ و سرما روی آورد که فاجعه بار است
¡ گول خارش ها -مورچه
راه رفتن ها- مور مور شدن ها- گزگز ها- سوزن سوزن شدن ها-
¡ ........را نخوریم و
با مشت ولگدو ناخن و ابزار های دیگر بجان پا نیفتیم که نه قافیه را بلکه تمام پا
را می بازیم.